4 Eylül 2014 Perşembe

TEKNİK İNSAN HASTALIKLARI: HAVALİMANI, KANALİSTAN, 3.KÖPRÜ

  Özellikle son yüz yıldır beyaz önlüklü bilimadamları, gariplikler dolu bir derya olan insanın genetik şifresini anlamaya fazlaca kafa patlattılar. Uğraşılarından çoğu sonuç vermeyip halen bir bilinmezler yumağı ile karşı karşıya olunsa da teknik insanların doğasını biraz tahlil etmek istiyorum:

  Çocuklar arasında da gözlemiş olabilirsiniz: Pek çok çocuk sosyal yaşam içinde, ona sunulan sahnelerin birer oyuncusu olarak yetişmeyi tercih ederken, içlerinden bazıları oyun bozanlık edip orayı burayı kurcalamaya fazlaca isteklidir. Başına gelmedik iş, içine düşmediği tehlike, bozulmadık cihaz ve eşya kalmasa da içlerinde kaynayan merak ve keşif volkanı yol bularak bir yerlerden akar, yapacağını yapar bu çocuklar. Bu uğurda yemedikleri azar da kalmaz. Özellikle kültürümüzün yerleşke tezahürü olan "eski köye yeni adet" kurcalamalara çok da hoşgörülü yaklaşılmayan bizim gibi toplumlarda. Tezata bakınki; birden inovasyon, yenilik söylemleri moda oldu şimdilerde.

  O çocuklar büyüyünce ne mi olurlar? Herşey yolunda giderse bilimadamı, mühendis, teknisyen gibi bir ünvanla karşımıza çıkarlar. Bu ideal durum tabi, maalesef yönelimleri, yetenekleri nispetinde, sevdiği bir tarafından hayatı tutan, mesleğini buna göre şekillendiren kişi sayısı sanıldığı kadar çok değil ve çok da olamayacak,  meslekler ilgiler yerine ebeveynlerin ve çevrenin de azmettirmesiyle, statü ve gelir hatırına seçilmeye devam ettiği müddetçe.

  

  Gerçekten tekniği, teknolojiyi, somut eserler ortaya koymayı seven insanların elinden alet, edevat eksik olmaz zaten. Aletleri oyuncakları gibidir onların, ellerinden aldığınızda mahzunlaşırlar birden. Belki kızdıracağım bazı meslektaşlarımı ama eline tornavida dahi almadan mühendis olanların çocukluklarında bu merak güdüsünün olgunlaşma sürecine rastlayamazsınız, genellikle statü beklentisi ve anne baba sürüklemesiye mesleğe girmiş arkadaşlardır, onlar.

  Ellerinde aletlerle, teknik yaradılışta olan bir insan o denli aşk ile projesine sarılırki, kimi zaman istemeden çevresine zararlı olabilir. Genelde unutkan, odaklandığı ve rüyasını süsleyen hedefle meşgul iken kırıp döktüklerinin farkında bile olmazlar.

  Hele bir de kamu adına çalışıyor, bir yerlere köprüler, barajlar, toplu konutlar, havalimanları yapıyor iseler hiç yaklaşmayın yanlarına. Bazı bilim dallarının çıktıları, ürünleri çok belirgindir, bundandırki halk teveccüh gösterir: Örneğin ne yaparsanız yapın, tam bir bilim insanı olmaktan çok uygulayıcı olan doktorlar halkın gözünde şifaya vesiledirler, bundan dolayı; kapılarında gıkını çıkarmadan uzun uzun beklenir ve eğer son yıllarda görülen, sebebi sosyoenformatik başka gerekçelere bağlı hasta yakını saldırılarını saymaz isek, hürmet görürler. İnşaat mühendisleri deseniz, adeta yer yüzünü şekillendirirler, rant üretirler. Bu yüzden başta siyaset kurumunun ve halkın yakın ilgisine mazhar olurlar...

  Ancak bir büyük kusurları vardır teknik insanların: Fazlaca hesap kitaba düşmekten ötürü, karşılaştıkları her konuyu formüle edilebilir, hesaplanabilir, değişkenleri ikame edilebilir, sanırlar. Örneğin, bir inşaat firması, şantiye alanı olacak yerdeki mevcut ağaçlara, fidanlara pek acımaz, hafriyatla birlikte kamyonlara atılan moloz sayılmalarında mahsur görmezler genellikle. Civarınızdaki lüks konut projelerine dikkat ederseniz, bana hak vereceksiniz. Çünkü teknik insan ve onu besleyen finans sahipleri şöyle düşünür: Biz zaten belki daha çok, daha kaliteli fidanlar dikeceğiz, ne gerek var bunlara zaman harcamaya. Mekanik kafa kurmuştur denklemini kendince; gidenin yerine yenisi, hesap tutuyor. Oysa özne canlı olunca giden başka, gelen başkadır; birbirini ikame edemez, yerlerine geçemezler. Siz hiç "nasıl olsa yeniden yaparız" deyip çocuğunu öldüren anne baba gördünüz mü?

  Hatırlarsanız; Haziran ayı başında dünyanın en büyük havalimanı kompleksinin temeli atılmıştı. Tarihi bir gündü ve bu töreni ben de bizzat, gururla giderek izledim. Ne kadar gururlandığımı her ortamda da dilegetirdim. Başka detaylar da vardı, onları da sizinle paylaşmak istiyorum:


  Tören yerine giderken yol boyunca, havalimanı inşaatı için özel olarak alınan ve ömrümde ilk kez gördüğüm devasalığın şaşkınlığı içinde, aç canavarlar gibi ağzını açmış, bekleyen büyükten daha büyük iş makineleri ve kamyon diyemeyeceğim ultra taşıyıcılar gördüm. Gözün alabildiğince uzanan, asker sayısı belli olmayan bir azmanlar ordusuyla karşılaşmak, yapabileceklerini düşündükçe içe ürperti vermeye yetti. Cumhurbaşkanımızın yaptığı konuşmada "devamı da yolda, geliyorlar" dediğinde dudağımın uçuklamaması mümkün değildi.

  İstanbul'un üçüncü havalimanı: Yıllık 150 Milyon yolcu hacmi ve yaklaşık 77 milyon metrekarelik bir inşaat alanı. Diğer bir ifade ile Türkiye'de yaşayan her birey için bir metrekarelik bir alan barındırıyor, hepimizi içine alabilecek boyutta, uçsuz bucaksız bir uygulama.

  Teknik bilgilere göz atıyorum: Orman ve Su İşleri Bakanlığı verilerine göre, 3. Havalimanı inşaat alanı toplam 7.785 hektar ve bu alanın 6.173 hektarı, yani yaklaşık yüzde 80'i ormanlık alana tekabül etmektedir.

6.173 Hektar = 61.730.000 metrekare 
= 1 metre genişliğinde, 61.730 kilometre uzunluğunda hayatın akciğeri, bir yeşil şerit.
= Edirne'den Kars'a karayolu uzunluğunun 1700 kilometre olduğunu düşündüğümüzde; 36 kez gidilip dönülebilir bir orman varlığı.
= Yeşile hasret, erozyondan muzdarip İç, Orta, Doğu, ve Güneydoğu Anadolu coğrafyalarını birden bire yeşile boyayacak bir güzellik, şifa.


  Havalimanı için basit bir aritmetik yaptım sadece. Söylenen o ki; üçüncü köprü inşaatında da 1453 hektarlık bir orman alanı kazınacak. Ya çevre yolları, ya diğer projeler?

  Ya Kanal İstanbul? Güzelim Arnavutköy ormanları, Şamlar ve Kayabaşı köyleri, Sazlıdere baraj ve mesire alanları... Görenler bilirler, İstanbul'un içinde İstanbul'da böyle yerler var mıymış, dedirtecek kadar doğal kalabilmiş harikalardır, buraları.

  Lafı nereye getiriyorum? Yapılmasınlar mı? Elbette hayır, damarlarında teknik insan güdüsü ve Mimar Sinan gibi insanlığa abidemsi ve herşeyden önemlisi fayda veren eserler bırakma isteğini paylaşan ve bu görüşü benimseyen insanları anlayan bir kişi olarak bunu söylemem kesinlikle. Çekinceler ve tembellikler değil mi bizi hiçbir şey yapmaz, üretmez hale koyup bunca yılı kaybettiren, elbette yapılmalı. Fakat tedbirlerini alarak.

  Doktorların mezuniyetlerinde ettikleri yeminin müellifi olan meşhur Hipokrat'ın ilk sözü "Önce zarar vermeyeceksin". Gerçi, bugünün doktorlarının döner sermaye ve performans hatırına insanları fazladan kesip biçtiklerine dair tecrübe anlatımları ayyuka çıkmış da olsa, hepsi bu yemini ederler şifahen.

  Aslında Hipokrat'ın bu sözü hepimiz için yol gösterici olmalıdır: Önce zarar vermemek. Doğayı katletmek, insanların, hayvanat ve nebatatın yaşam döngülerini tahrip etmek yan etkisini taşıyan her işte bir sorun vardır. Önce bu yan etkiyi gidermek için bir yol bulunmalıdır. Medeniyet, yok edilmişler üzerine beton imparatorlukları kurmak değildir.

  Ne yapılabilir? Basbayağı, sivil seferberlik ilan edilebilir. 

  Hükumet, İstanbul Büyükşehir Belediyesi bütün İstanbullular'ı saracak, harekete geçirecek sivil bir girişim başlatarak dünyada bu çapta ilk olan bir eşreflik, insanlık projesine imza atabilirler. Gönüllü olarak bir gününü ormanları kurtarmak için verebilecek ne kadar insan varsa, aylar boyu şehir merkezlerinden taşınması gereken orman alanlarına götürür, böylece onların da emeğinin geçmesine imkan vererek bilinç ve sahiplenişin tohumunu ekmiş olur. Yüksek teknoloji fidan söküm sistemleriyle, bir bebek gibi özenle her bir fidan yerinden sökülerek, sarıp sarmalanır ve tırlara yüklenir. Anadolu'unun kıraç topraklarına, yol kenarlarına, çıplaklıktan toprağını erozyona vermiş kayalıklarına götürülerek dikilir.

  Manzarayı hayal edebiliyor musunuz? İnsanların el ele, omuz omuza, tüketimciliğin ve bencilliğin tepe yaptığı böyle bir çağda, kamunun vatandaşlarını böyle ulvi bir amaca ortak etmek üzere davet etmesi ile oluşacak manzaradan söz ediyorum. Böyle bir iş yanında devasa barajların, köprülerin, havalimanlarının esamesi bile okunmaz ki, onlar da vatana memlekete hayırlı olur, insanın içine siner yaptığı iş ve herkes yerinde rahat uyur.

  Efendim, Batı'da öyle olmazmış. Yahu Batı'dan körü körüne besleneceğiz diye kendinizi bozduğunuz yetmedi mi? Bırakın da Batı'ya böylesi değerler öğretme şansımız olsun. Çok geç olmadan, maddi ve manevi veballer altına girilmeden, canavar gibi dişlerini açmış iş makinelerinden önce ormanlara insan eli ve yüreği girmelidir.

  Çünkü insan, kendisine emanet edilen, hamiliği verilen bu dünyaya ve içindeki her türlü canlıya hassas olabildiği, konuşamasa da onları da anlayabildiği hatta önceliği verdiği ölçüde insandır. Tükettiğimiz doğa bize ait değil, geleceğin emanetidir.

Cem TURAN

3 Eylül 2014 Çarşamba

DİNLENİYORUM, ÖYLEYSE VARIM

  Giderek artan bir trendle, bireyler, şirketler, kurumlar ve ülkeler dinlenme paranoyasına doğru sürükleniyor. Bireyler kişisel mahremiyetten, şirketler sanayi casusluklarından, kurumlar ve ülkeler ise stratejik bilgilerin ele geçirilmesinden endişe ediyorlar. 


  Güdüsel olarak kimse, evdeki doğal halinin camdan kafayı uzatmış birilerince gözetlenmesini istemiyor. Oysa geride bıraktığımız birkaç on yıl içinde dinlenilmeye, gözetlenmeye gönüllü olduğumuzu ele veren ne de çok kültürel, sosyal değişim ve dönüşüm yaşadık, dönüp arkaya bakarsanız göreceksiniz.

  Müstakildik eskiden, birey ve aileler olarak. Öyle cebimizde, telefon adı altında, muhbirimizi taşımazdık. Dijital haritalarda an be an takip edilir bir noktacık olmamıştık henüz. Köylerde ve hatta şehirlerde müstakil evlerde otururduk, bahçelerimiz ve avlularımız birer emniyet şeridiydi ve mahremiyet alanımızı ilan ederlerdi. Evimize gelen önce bahçe kapısını tıklar, nezaket ve edep ölçüleri içerisinde, kapı açıldığında derhal içeriyi gören durumuna düşmemek için kapının kenarına doğru konumlanır ve buyur edilmeyi beklerdi.Osmanlı'dan gelen kapı tokmak kültürü, bundadırki önemli bir yer tutar ve günümüze de hala bir nebze de olsun kendini taşır.

  Hassasiyete bakınki, aynı kapı üzerinde farklı tınılar çıkaran birden fazla tokmak kullanılırmış o zamanlar. İnce ses çıkaranla kapı vuruluyorsa ev sahibi anlarmışki, kapıda bekleyen bir bayan. Tok sesli olan vurulursa biraz daha kendini sakınarak açarmış ev halkı, çünkü gelenin bir bey olduğu anlaşılırmış o zaman.


  Uzatmayacağım çok fazla, kimileri için geçmişin izlerini okumak sıkıcıdır, bilirim. Özellikle hızlı yaşayıp genç ölme felsefesini sonuna kadar kullanan günümüz insanları için. Sadece gençler de değil bu hastalığa kapılan, ben ve benden daha önceki neslin mensuplarından da bugünü sanki dünü ve yarını yokmuşçasına, nefes nefese yaşayanlarını çokça görüyorum. Oysa yaşamak, geçmişin üzerine basarak yükselmektir. Yaşamak süte düşüp çırpınışlarıyla ürettiği tereyağına basarak kurtulan kurbağa misali, geçmiş nesillerin çırpınıp didinip ürettikleri medeniyet tortusu üzerinde bir yükseliştir. Tepelerin ardındaki geleceğin gerçeklerini görebilmek için, biz de bu tepelere tortu adına bir kırıntı bırakmak, çocuklarımızın daha da yüksekten görebilmesini sağlamak zorundayız. 

  Konumuza dönecek olursak, bugün dikeylemesine binalar içinde, arı kovanındaki petek hücreleri gibi sıkış tıkış bir yaşam formuna geçtiysek, komşumuz tarafından dinlenme potansiyelimizi kendi elimizle yükseltmişiz demektir. Öyle müstakil yaşamlar yok artık, hepimiz bir binanın, bir sitenin bütünleyeniyiz.

  Postalanmış bir mektubun gaipteki, bilinmeyen bir uzaklıktaki göndereniydik. Oysa şimdi, her aranıldığında erişilmek zorunda olunan, adeta bir laboratuvar labirenti içindeki deney fareciği gibi, ensesinden tutularak bulunan, yanıt vermek zorunda olan canlılar durumuna gelmedik mi? Eski ev telefonumuzu aradığında evde olmadığımızı düşünen arayan, cep telefonumuzu arayıp yanıt alamadığında "Neden açmıyorsun?" diye küplere binmiyor mu?

  Zaman zaman şu ülke bunu dinliyormuş, sızdırılmış belgeler gibi içimizdeki nifak öbeklerini uyandıran söylemleri duyarız. Teknolojinin bizi getirdiği nokta itibariyle, dinlemek duvarınıza bardak dayamaktan çok daha ötelere ulaşan bir konu oldu. Artık dinleyen ve dinlenenin ne yakın mekanlarda olmasına ne aynı zamanı ya da koşulları paylaşmasına gerek var. Pekala başka bir galaksiden dahi dinletebilirsiniz kendinizi, eğer azmederseniz.

  Gelip de kimsenin odanıza böcek ve sair dinleyici zımbırtılar koymasına bile gerek yok. Bunlar işin amatörcesi artık. Öyle bastonuna kamera, kalemine mikrofon takan Komiser Columbo tipinde amcalar da canlanmasın gözünüzde artık, casus dendiğinde.


  Ben bu yazımı yazdım ve elektronik bir kopyasını da sizin için sitemde yayınlayacağım. Keşke yazımla sizin başbaşa kaldığınızı, yazımın doğrudan size ulaştığını söyleyebilseydim. Kimbilir, size ulaşana kadar kaç dünya diline çevrildi de "acaba, bize bir laf ediyor mu?" paranoyası ile hareket eden nice gizli servislerin robot sistemlerinden de geçti. 

  En emin yol, bildiğiniz yoldur, der büyükler. Halbuki teknoloji tabanlı iletişimde, en kısa yolun ne olduğu meçhuldür. Sizin bir tıklama kadar kısa ve sıradan gördüğünüz iş, aslında araya sayısız kulağın, gözün girmesiyle en uzun ve çetrefilli olana dönüşebilir.

  Bir de her zaman olduğu gibi, ülkeler bazında dinlenmeyi siyasi malzeme haline dönüştüren sudan ucuz muhalefet siyaseti. Sanki kendisi olsa dinletmeyecekmiş gibi. Açık olmak gerekirse, dünyada dinlenmeyi, gözlenmeyi kesin olarak engelleyecek hiçbir sistem yoktur. Daha açık hali ile, her sistemin mutlak surette zaaf dolu yanları vardır. Zaafsız bir sistem, insan yapısı olamaz. Bundandırki, casusluk insanlık tarihi kadar eski ve sonuç veren bir uğraşıdır, ülkeler için. En batmaz denilen Titanic gibi gemiler nasıl battıysa, en yıkılmaz denilen Bizans Surları gibi kaleler nasıl yıkıldıysa her sistemin, her korunmuş alanın kendisine göre mutlaka açık, zayıf noktalarının olması da kaçınılmazdır.


  Sözgelimi yeni kriptolu telefonlarımız geliyor. Daha kullanıma girmeden, garanti veririmki onlar da dinlenebilir, kırılabilir. Casusluk, hacktivizim, tümüyle bir sistemin açıklarını tespit, ele geçirme ve kullanma stratejisi üzerine kuruludur. Dolayısı ile güvenlikte, "bu son ve mükemmel halidir" denebilecek bir aşama yoktur. Güvenlik, iyilerle kötülerin bitip tükenmek bilmeyen rekabetleriyle gelişir. Bir satranç oyunu gibi: daha güvenli sistem geliştirilir ve karşıdaki kötü de bir hamle yaparak onun da açığını bulur ve sizi yine dinler. Sonra bir daha...

  O halde dinlemek isteyeni durduracak hiçbir mekanizma yoktur. Buna karşı ne yapılmalıdır? Yanıt bellidir: Enformatik güvenlik stratejileri güdülmelidir. Nedir o? Tekniğine, detayına girecek değilim fakat eğer dinlenme mani olunamaz bir gerçeklik ise, ne dinlenildiğini kontrol etmek mümkündür. Hatta bir adım öteye gideyim: Dinlenmek pekala güzel bir şey olabilir. Eğer ne dinlettiğinizi biliyor, dinlenmesini istediğiniz şeyi doğruymuş gibi algılatabiliyorsanız, bir psikolojik savaş enstrümanınız oldu demektir, davetsiz misafirinizi kahrından öldürebilirsiniz, hayırlı olsun.Daha fazla detaya, konunun hassasiyetinden ötürü giremiyorum.


  Uluslararası ve ticari arenada su götürmez bir gerçektirki; iş yapan dinlenir. Diğer bir ifade ile dinlenmek, bir değer üretildiğinin ve doğru yolda olunabileceğinin bir göstergesidir, aslında. Eğer bilişsel ve bilişimsel enformatik doğru okunabilirse, bu durum dinleyenle dalga geçercesine bambaşka artı puanlar kazandırır, o ülkeye veya kuruma. Siz dinlenmekten değil, dinlenmemekten; buna değer görülmemekten, yani; dünya için varmışsınız ya da yokmuşsunuz, öneminiz yok durumuna düşmekten korkun. İşte bu hiçliğinizin resmi olur.

  İtiraf edin, siz de "bilmem hangi ülke devletimizi dinledi" haberlerini duyunca, içinizden kızdınız, değil mi? Ya şimdi: Yaşasın dinlemeler, diyelim mi?

Gerçek anlamda bilgisayar ve enformatik bilimlerine adım atmamış, profesyonel destek almayarak stratejiler geliştirmeyenlerin büyük ülke, büyük kurum, büyük şirket söylemleri ancak laf-ı güzaftır, beyhudedir ve uygulayıcısına ne denli büyük ufuklar açabilecekken çok az bilim, sadece masada görünen klavye, ekran ve içinde ucube yazılımların yüklü olduğu bir makineden ibaret sayılarak, bilgisayar bilimleri kadar haksızlığa uğramıştır. Bilgisayar bilimleri, bilişsel enformatik, bilgi ve yönetim felsefeleri bugünün modern toplumlarının, kurumlarının temel lokomotifi olmalıdır. Hiç ummadığınız kadar isim yapmış, marka sahibi şirketlerin yöneticilerinin masasında dahi "aman, ne de modern adam" desinler diye konan ve  halen birer aksesuar olarak duran bilgisayarlar birer acı gerçekken, gerek özel gerek devlet okullarını felsefesiz, bilimsel dayanaksız bir şekilde teknolojik eşya çöplüğü durumuna getirmeyi, modern eğitimcilik olduğu, yanılgısıyla sunarken belki de fazla lüks olacak bu final cümlesi: 

Bugünün savaşı da barışı da bilgi, bilişim ve enformatik üzerinden sağlanabilir.

Cem TURAN

1 Eylül 2014 Pazartesi

AYIP OLUR

  Bir tabii varlığı çıkarıp, yaklaşık ham olarak, kendinizden hiçbir artı değer katmadan satarak şatafatlı hayatlar sürmeyi, Araplar'ın ayıpladığım bir mirasyedilik örneği olarak görürüm. Her insan ve toplumun eldeki hazır kaynaklardan arınmış bir şekilde hayata ne değer kattığını, daimi olarak sorgulaması gerektiğini düşünüyorum.


  Sadece Araplar'a özgü değildir bu, utanılası durum. Bizde de ilime, fenne başvurmadan, aklını kullanıp işleyerek misliyle kazanmak dururken, ne olduğunu ne yaptığını bile bilmeden bor madenlerini satalım diye haykıranlar, çoktur. Sayısız cana feda olan, yer altında bir yaşam sürmeye bedel, Soma gibi nice faciaların gerekçesi madenlerde çıkan, ham olarak çok da para etmemesine karşın çıkarıp öylesine sattığımız kömürün yegane kullanım alanı yakacaklık mıdır acaba? Elalem denizden içme suyu elde ederken, şu harikulade coğrafyanın rüzgarından, güneşinden, denizinden yararlanabildiğimizi, bunca oda kapılarında isimleri yazılı akademisyen stoğumuza rağmen, bilimin gözüyle bakıp söyleyebilecek kimse var mı?

  Hayatım boyunca yeterince mirasyedi miskin kardeş hikayelerine tanık oldum civarımda. Göz açıp kapayana kadar ganimeti satıp yer ve eskisinden bin beter ahvalde kalakalırlar, genellikle. Atalar boş yere dememiş; hazıra dağın dayanmayacağını.


  Toprak ananın verdiklerinde de benzer bir hal vardır. Hatırlıyorum; ham buğdayı satıp, dünyanın tahıl ambarı olmakla övünür, buğday ihracımızla gurur duyardık. Oysa aynı buğday dönüp dolaşıp bize misliyle bisküvi gibi işlenmiş gıda olarak geri gelirdi. Kayseri'de dokunan ham kot kumaşları yok pahasına ihraç edilip, dikilmiş ve üzerlerine bize önceden ezberletilen, statü göstergesi sandığımız markalar basılmış halde geri gelirdi. Doğrusu yanlış bir aritmetikti: Çıkan girenden çok fazlaydı. Bu ise iki yakamızın arasını giderek açan bir durum olageldi.

  Bundan yıllar önce, Birleşmiş Milletler raporlarında Türkiye'nin "petrol rezervlerini gelecekte kullanmak üzere muhafaza eden" bir ülke olarak geçmesi, tespit ettiğimde beni şaşırtan ve basiretli davranışlarından ötürü şimdiye kadarki yöneticilerimiz hakkında beni gurura sevk eden bir takdir hissinin uyanmasına neden olmuştu.

  Gerçekten öyledir değil mi? Yani şimdiye kadar olan Cumhuriyet yönetimleri ileri görüşlülükle, gelecekte yaşanması büyük olasılıkla muhtemel enerji savaşları zamanına rezervlerimizi saklamak ve o vakte kadar OPEC ülkelerinden petrol ihtiyacını karşılamak üzere bir ulvi strateji geliştirmişlerdir sizce de, değil mi? Yoksa çıkaramamak hatta farkında olmamak gibi bir durumdan ötürüyse, doğrusu çok ayıp olur.

  Öğreniyoruz... Öğrenmek, doğru yolda olmak demektir. Yeterki öğrenilen, insanlığın yararına olsun.

30 Ağustos 2014 Cumartesi

ETTİK BULDUK: UYUŞTURUCU NEDEN HORTLADI?

  Bu yazıyı yazmama neden, benim için çok değerli olan bir hocamın paylaştığı mesaj yüklü bir resim oldu. Yazdıklarıma geri dönüp bakınca aslında herkesin duymasını çok arzu ettiğim, en azından benim için önemli, hayata ve bu topluma yön verenlere dair bir not oluştuğunu görüp sizinle paylaşmak istedim.


  Hocamın paylaştığı resmi de yazıya ekledim. Dikkatle bakmanızı diliyorum. Bugünün dünyasında çok önemli ve azıcık duyarlılığı olup okuyan herkesin beğeneceği, oradan alıp buraya göndereceği, paylaşacağı türden şüphesiz.

  Fakat insan tuhaf bir yaratık; hangisinin doğru olduğunu sorduğunuzda aldığınız yanıtla aynı bireyin fiilen yaptıkları taban tabana zıt oluyor, genellikle. Bu yüzden, bugün olduğu gibi yarın da pekçok ebeveyn, çocuklarına maddi hediyeler yağdırmaya, bugünün kayıp anne babaları olarak çocuğun iç dünyasına yönelik yanıt ver(e)meyerek açtıkları gedikleri bunlarla örtmeye, kendilerini sürekli fiyatı olan maddi objelerle ifade etmeye devam edeceklerine de hiç şüphem yok.

  Sonuç; aza kanaat etmeyen, elindekilerle mutlu olmayı bilmeyen, gözü hep dışarıda, karnı tıka basa dolu ama gözü aç, ulvi bir hedefi olmayan, dünyaya neden geldiği konusunu bir kerecik kendine çıtlatmamış, başarıyı konforlu makamlar, ünvan ve statülerde arayan, tatminsiz insanlar yüzyılı.

  Uyuşturucunun değişik versiyonları ile, bugün bu denli hortlamış olmasına, ilkokul düzeylerine kadar inmiş olmasına şaşmamak gerekir. Çünkü hayali kurulan, elde imkan olunca edinilmesi umulan bir rüyası yok, ekseriyetle bugünün yavrularının.

  Devlet ve kolluk kuvvetleri ise halen bunun narkotik bir olay olduğunu düşünüyor. Bu kötü sürece yem olan zavallı bağımlıları yakalayıp duruyor. Emniyet güçleri uyuşturucu satıcılarını ve üreticilerini mesul tutup peşlerinden koşuyor. Bu iş, tam olarak şırıl şırıl boşa akan bir çeşmeyi onarmak yerine elde bez, soluksuz yeri kurulamaya çalışmaya benziyor.

  Oysa, sağlam yetişmiş, erdemli kişilikler bataklıktan geçseler dahi üzerini kirletme endişesi taşır ve pislikten uzak durmazlar mı?

  Bir bayram arefesinde, zar zor alınmış veya anne baba zor ikna edilerek aldırılmış yeni küçük kırmızı pabuçlarını, geceleri heyecanla yatağının başucuna koyup rüyalara yatan küçük çocuklar yok artık. Cesaretiniz var ise, masum, -yapan kolay kolay olmaz ama- elcağzınızla diktiğiniz bir bez bebek verin bugünün çocuğuna, görün neler olduğunu. Sahi, en şatafatlı oyuncağın yüzüne sizin evde kaç gün bakılıyor?

  Kah yokluğumuzun yerini maddelerle doldurduğumuzdan, kah kendi çocukluğumuzda edinemediğimiz şeylere dair içimizdeki yaraları, açlıkları çocuklarımız üzerinden, "hiç olmazsa onların olsun" güdüsüyle aşırı sağlayıcılığımızdan, alışveriş hastası olmuş, satın almayı stres atmakla özdeşleştirmiş ebeveynler ve onların kursiyeri çocuklar dolanıyor etrafta. Bayram günleri bile AVM denen ruhi bataklıklar yeni avlarıyla dolup taşıyor. Kimse alımında ihtiyaçlarını sorgulamıyor artık. Tehlike çanları uzun zamandır çalıyor: Şuursuzca tüketmek, bir kültür oluyor.

  İnsanın doğası, fıtratı önüne konan bir hedefe varma çabasını içinde barındırır. Bu, tatmin edilmesi, yaşanması gereken bir güdüdür. Geçmişte maddi yetersizlikleren ötürü sıkça yüzyüze kalınan ve doğal yolla yaşanan yoksunluk hissi, bir külah dondurmayı yalamak için özel bir anı kollayış veya okullar açılmasına rağmen, çok istenilen bir kalem kutusu için aile bütçesinin uygun olmasını beklemek gibi biraz yürek burkan hallerin insanın ruhi ve ahlaki gelişimi üzerinde tahmin edilemeyecek önemde, olumlu sonuçları vardır.

  Herşeyden önce, onun istemesine dahi fırsat vermeden, çocuğu istemeden üzerine yağmur gibi madde yağdıran anne baba, rüya kurmayı, hayal edebilme becerisini çocuğunun elinden alır. Çünkü herşey zaten eldedir, hayali kurulmaya ne hacet! Özel hocalar, kolejler, dershanelerin her türlüsünün emrine amade olan bir çocuk, bir gelecek için kendi kaynaklarını harekete geçirme güdüsünü nasıl geliştirsin?

  Bu durumu hep eski Türk filmlerine de yansıyan, köyden kaçıp İstanbul'da İMÇ çarşısının yolunu tutarak kaset yapma hülyasındaki gençlerin durumuna benzetirim ve öyle anlatırım genellikle. Başlangıçta çok masumca bir amaç vardı: Köydeki fukara ailesini kalkındırmak, içlerinde oldukları kötü maddi durumdan onları kurtarmak. Hesap tutup da genç keşfedilirse, bu bir yıkımın başlangıcı olurdu, hatırlayın bu filmleri:

  Bir süre başlangıç amacına hizmet eden davranışlar, sonra İstanbul'da "başı sokacak" bir ev, sonra araba. Sahne ışıklarının gücünü açtıkça iş başka mecralara kaydı: Yalılar, lüks jip ve araçlar, yatlar, gazino sahibi sevgililer, uşaklar... Ve bunların diyeti entrikalar, kirli ve ahlâksız ilişkiler..

  Masal bu ya, ki gerçeğin ta kendisi, anlatmaya devam edelim: Başta, ulaşılmaz gibi görünen, hayalleri süsleyen ne varsa artık hepsi eldedir ama insanın her daim meşgul edilmesi gereken, "nefis" dediğimiz iç motoru durmadan istemeye devam eder, tıpkı kazınan bir mide gibi: Ne verseniz, ne yeseniz daha fazlasını ister, tam bir obezite! Sonuç; hayatın maddi boyuttaki hedeflerini tüketmiş, önüne yeni bir "imkanım olursa şunu yaparım" gibi bir hedef koymaktan yoksun, servet içinde yüzme ve fakat insani güdüler karşısında tükenmişlik hali.

  Böyle bir insanın yeni oyuncağı olarak da uyuşturucu imdada yetişir. İçteki, "daha fazla ver" diye bağırıp duran ocağa bir yerlerden yeni odun bulup atmak gerekir ve uyuşturmak dışında başka bir yol kalmaz sonunda. Şimdi, özellikle son yıllarda neden uyuşturucu operasyonlarında ünlülerin sıkça yakalandığını sanırım anlatabilmişimdir: Ruhi tatminsizlik!

  Dur denmezse ve yaşam amacı, dünyadaki işgal edilen insanlık sandalyesinin mevcudiyet nedeni,  bu kişilere hatırlatılmazsa son durak, o edepsiz, aç gözlü iç ses karşısında takatsiz kalan insan için intihar oluyor, korkarım.

  Yeni mekanik anne baba rolleri ile peşinde koşarak ürettiğimiz bu dünyayı düzeltmek için kazandığımız paralar kâfi gelir mi, kârda mıyız yoksa zararda mı, onu da sizlerin takdirine havale ediyorum.

Cem TURAN

29 Ağustos 2014 Cuma

LİDERLİK, HOCALIK VE KİTAP

Bir rahip olan Mendel'in bezelye deneylerinden bu yana, durmadan devam eden laboratuvar çalışmaları, tıpkı bir sigorta kutusu gibi, insanın genetik şalterlerin indirilip kaldırılmasıyla programlanabileceği rüyası gören araştırmacıların elinde yapılageldi.

Bu arada; Mendel gibi din adamlarının bilime merakları ve kiliselerinde oluşturdukları laboratuvarlarında bilime katkı sağlayan, ilerlemesini tetikleyen çalışmalarda bulunmaları, Batı'da örnekleri sıkça görülen bir husustur. Özellikle onaltıncı ve onyedinci yüzyılda yaşamış ve bugünün bilimsel yönelimlerinin temelini atmış şahsiyetlerin çoğunda dini kimlikler bulursunuz.


Oysa inen ilk ayeti "Oku!" olan Kuran-ı Kerim'in dininin temsilcisi din adamlarımızın pozitif bilimlere olan mesafesi, tevekkülü tembelliğe kılıf bir kadercilikle karıştırmaları neticesinde, bizde örneklerine son birkaç yüzyılda rastlamadığımız, ibret verici bir tablodur, bu.

Batıdaki genetik bulmaca merakı, herşeyimizi genetiğe bağlayan doğuştancılarla çevrenin bizi şekillendirdiğini ve var ettiğine inanan yetiştirmeciler arasında, yılan hikayesine dönen tartışmalar sürüp gitmektedir. Çok şükürki, kazananı yoktur bu mücadelenin: İnsan ve davranışları ne sadece DNA'mızdaki genetik şalterlerle yönetilecek kadar mekanik ne de sadece varlığını çevresel koşullarla bağlayabilecek kadar sığ bir varlıktır. Her iki kuvvet bir araya gelerek canlıların yaşamsal yol haritasını oluşturur.


İnsanı mekanik gen şalterleri olarak tanımlamak için özellikle son bir yüzyıldır, büyük efor sarf eden araştırmacıların tezgahına liderlik konusu da geldi, şüphesiz. Eğer bir yolu varsa, genleri ile oynayıp mükemmel lideri üreterek toplumunu öne geçirecek kahraman bulunamadı henüz.

Gerçekten böyle kalıtsal bir ilişki var mıdır, liderlik vasıfları genetik olarak açıklanabilir mi?

Araştıranlar, beyin hacmimizle çetinceviz bir karaktere sahip oluş arasında birşeyler bulduklarını söyler gibiler. Bulunan insan fosillerine bakarak derlerki, eskiden beynimiz daha hacimliydi.O zamanlar daha saldırgan, istediğini alan bir genel karakteristiği varmış ataların. Giderek, medenileşme ve şehir yaşamına giriş beynimizin gelişimini baskılamış ve daha küçük kafalı, uysal insancıklar oluvermişiz, zamanla.

O halde, iyi bir lider biraz büyük kafalı olmalı. Küçük kafalılardan pek fazla kararlı, inatçı lider çıkmıyor galiba. Lider özellikler sergileyen arkadaşlarınıza ve dünya liderlerine bir de bu gözle bakın, isterseniz.

Bu zorlama bakışı, liderliğin genetik olup olmadığı tartışmalarını bir kenara bırakırsak, ben liderlikle yetişme sürecindeki çevresel koşulların da yoğun olarak şekillendirici olduğuna inanıyorum. Elbette, yeterince destekleyici delilim de var.

Peki ama liderlik nedir? Kim liderdir? Sudan ucuzmuş gibi, gelip geçen herkes lider demekle lider olabilir mi, gerçekten? Ne mümkün!

En karıştırılan iki kavram: Lider ve yönetici. Yönetici, önceden tanımlanmış bir menzil ve sorımluluklar listesi eşliğinde görev yapan kişidir. Gerçek bir lideri sınırlamak ise pek mümkün değildir. Akan su gibi, bir yolunu bulur ve kendi sınırlarını kendi oluşturur. Gem vurulmayı sevmez ve özgürlüğüne düşkündür lider. Elini attığı her işte kendine ait bir özgünlük vardır ve beraberindekileri zaman zaman sıkıntıya sokacak kadar öngörülemez olabilirler.

Liderlik güdüsü, yeryüzüne yol bulup fışkıran ve kontrol edilmezse, bir yol ve doğrultu kazandırılmazsa tahrip etme potansiyelini de içinde barındıran ve bu nedenle toplumlara, bulunulan ortamlara şekil verici bir karakter özelliğidir.

Bu kişiliklere uygun yön vericilere, zihnin ve ruh dünyasının bu müthiş güce paralel oranda hazırlanmasını sağlayacak üstad eğitimcilere ihtiyaç duyulur. Bu vasıftaki eğitimcilik öyle yoldan geçenle, KPSS sınavında başarılı olup memur olma sevincini her şeyin üstünde tutanlarla olacak bir iş değildir, şüphesiz. Çok özel, en az kendisine emanet edilecek özel kişilik kadar hayatı, varoluşsal dengeleri, sebep-sonuç ilişkilerini geniş bir perspektiften gören, onun bunun söylediklerinden veya doğduğunda kucağında bulduğu kimlikten ötürü değil, gerçekten araştırıp, merakını yenecek ciddi delilleri sırtına yükleyerek inandığı ne varsa tahkik ederek inanan, miskinliğin mahallesine uğramamış, Akşemseddin gibi ardından toplumun yeni liderlerini yürüten, huzurunda diz çöktürüp ilmin kutsiyetiyle doyuran hocalara ihtiyaç, ziyadesi ile var.

Öyle hocalardan geçen çocuklar ancak kitaba, kaleme hak ettiği ihtimamı gösterir, diğerleri için dünyevi bir amaca ulaşana kadar mecburen tutulması gereken, sonrasında çöpü boylamasında bir engel görülmeyen birer madde iken. Kitabın rahiyasını, kokusunu içine çekmeyi, içindeki muteber bir cümleyi tartacak hiçbir dünyevi değerin olmadığını düşünen, üzerine karalamaktan, yazmaktan, sayfa kenarının kıvrılmasından ve kırışmasından imtina eden, kaleme de o uhrevi ilmi nakşettiğinden, hürmette kusur etmeyen aydın insanı yetiştiren hocaya hasret, bu toplum için hava ve suya muhtaçlık kadar şiddetli.

İşte o öğrencilerle kurulacak toplum, değil bir kitabı fırlatmak, yere atmak, en kutsal emanet nazarıyla sahip çıkar düşünce ürünü, basılmışlara. Mağara duvarından, ceylan derisinden başlayarak yazı yazma eylemi ve dolayısı ile üretilen yazgı kutsaldır. Üzerinde ilim barındıran, insana atfedilen en güzel özellik olan düşüncenin ürünü bilgiye taşıyıcılık eden, insanlara öğreti içeren her materyal mukaddestir ve hürmeti fazlasıyla hak eder.


Böyle hocalar olmadığı içindir, bu toplumun acıları. Kendini bulamamış, kendinden iki beden büyük erdemde ve kişilikte, ilme bulaşık vakfolunmuş bir yaşam süren mihmandarı, hocası olmadığından, içindeki çağıl çağıl akan çağlayanları ehlileştirip insanlığa faydalı kılmanın yollarını gösterecek bir abid yoluna çıkmadığından, bu lider kişiliklerin çoğu ya terör örgütlerinde yol bulur ve liderlik ederler ya da toplumun anlamsız, sorgulamayan yaşamından kaçarak antisosyal ve uyumsuz olarak damgalanırlar, mutsuzluk girdabı içinde ölümü beklerler.

Şimdi etrafınıza bakın: Etrafınızda belki bir kapıcı çocuğu, belki kendi çocuğunuz veya arkadaşı, belki de siz. Bu lider tarifinde kendinizden neler bulduğunuzu irdelemeye çalışın. Belki toprağa gömdüğünüz ve unutmak istediğiniz ideallerinizi depreştirir bu yazı, kim bilir. Lider kişilik çoktur bizde, çoğu üzerine ölü toprağı örtülerek normalize edilmiş, vasatlaştırılmış, avam gibi davranmaya zorlanmış şekilde yaşam sürmeye çalışır.

Lakin aynı yoğunlukta, anlattığım türde hocalara, öğretmenlere denk gelir misiniz, şüpheliyim. Keşke "öğretmen" vasfını taşıyanların yüzde biri bu tarife uygun olsaydı, inanın toplumun bambaşka bir yerde olması için yeterliydi bu ama korkarım, değil.

Yüzyılda bir büyük liderlerin çıktığı gibi boş bir safsataya inandırmıştır kimileri. Oysa mahallelerimiz, köylerimiz gözleri parıl parıl parlayan lider adayı kaynıyor ve biz onları aptallaştırmaya, kendilerini bu ayrıcalıklarından ötürü cezalandırmaya, sabah dokuz akşam beş, memuriyet veya memuriyet gibi ücretli çalışanlar kervanına dahil edip emekliliği ve ölümü bekleyenlerden kılmak için var gücümüzle baskılıyoruz.

Ya kitap? Kitap olarak tarif ettiğim, öyle her kağıda geçirilip ciltlenen şey değil. İçinden irin akan, değersiz, okuyana göz yorgunluğu ve zaman kaybı, ruhi rahatsızlık veya en azından sıfır dışında bir tortu bırakmayan, hakaretin ve güncel popülarizmin doruğunda olup belki aylar belki de yıllar içinde kesekağıdı yapmak dışında hiçbir fonksiyonu kalmayacak kitabımsı, gazetemsi, dergimsi şeyler değil, kastettiğim. Bir sürahi gibi önce kendini doldurmuş adam gibi yazarın elinden çıkmış, okuyucusuna kana kana su ikram edip, bilgiye susuzluğunu gideren adam gibi kitaplar. Yüzlerce yıl sonra bile okunmaya değer görülecek türden yazıtlar. Tıpkı geçmişten gelen güzel örnekleri gibi.


Hatırıma Osmanlı'nın kurucusu Osman Gazi'nin, geceyi geçirmek üzere misafir edildiği odadaki Kitap'ın varlığından ötürü, hürmetsizlik etmek endişesi ile yatamayıp bütün geceyi uykusuz geçirdiği kıssası geldi. Boşa değil, bir imapartorluğun kurucusu olarak tarihe geçmek, mutlak bir nedeni var. Edebali gibi bir hocanın ürünü olmak, burnundan düşmüş bulunmak, böyle bir ağacın dibine düşüp yuvarlanan bir meyve olmaktan başka bir durum değildirki bu. Toplumlar, o toplumlara lider hazırlayan, ilmi hal diline çevirerek damıtmış hocaların eseridir.

Öğretene "hoca" deriz, biz. Gerek dini öğreten, bugünkü Diyanet topluluğu ve özellikle cami görevlileri. Gerekse okullarda, üniversitelerde beşeri, pozitif bilimler nazarıyla aslında hayatı ve içindekileri kavratma makamlarında bulunan öğretmen ve akademisyenler. Özellikle din görevlileri için bu sözüm. Hocalık makamının gereği, sadece beş vakit bir görev ifa etmekle yapılmış olamaz. Aydınlığın ve aydınlanmanın membağı olmalı, mahallenizin veya köyünüzün üniversitesi gibi kabul görmeli görev alanlarınız. Hal dilinizi okuyanın içine okuma ve öğrenme aşkı doğmalı, cemalinizden ilim akmalı halk için, elinizden kitap düşmemeli. Kah matematikle kah fizikle izah edebilir olmalısınız, inanmanın gerekliliğini. Eğitim camiasına zaten bunları söylemek, abesle iştigal olur. Korkarım abes dediğim şey, belki de zaruret olur.

Hatırlatmak zorundayım; bir gün mutlaka hocalık makamlarını işgal edenler de, bu çok mukaddes, ulvi, layığı ile yapıldığında derecesi çok yüksek, imrenilesi görevlerini ne şekilde geçirdikleri, ne düzeyde aydınlık saçıp insanlığa insan yetiştirdikleri konusunda sınava girecekler. Sınav ise ancak çalışanların zaferle geçecekleri bir kapı değil midir?

Haydi şimdi kaldığımız yerden devam edelim, bitmeyecek sandığımız hayata: Sahi, mesainin bitmesine kaç dakika kaldı? Bu yıl kaç lira zam verir hükumet?

Cem TURAN