22 Aralık 2015 Salı

ŞİİR: MİNARE GÖLGESİNDE

Biz büyümüş çocuklar, minare gölgesinde
Uçmayı, al bayrağın çırpınışında öğrendik.
Ezan değdi kulaklarımıza, sudan önce
Ve hormonsuz bir inançla beslendik.

Küçük şeyler vardı, bakarsan elde
Böylece sabır, kanaatle eğitildik.
Her daim bir özlem oldu zihinde
Onun rüyasında, aramayı belledik.

Neler geldi başa, bulandı derde
Kâh düştük kâh zehirlendik
Ne bir an geri durduk, belki aheste
Ne de söz dinleyip ileri gittik.

Hayallerimiz vardı, ışıyan gözlerde
Kulakla görür, kalple dinlerdik.
Onu da aldılar, kalmadı bize
Artık, çiçeği burnunda maddelerdik.

Birisi, bir taş alıp attı kuyuya
Topumuz çıkarmayı beceremedik.
Aramayı bırakıp dalınca keyfe
Tüketip tüketip bitiremedik.

Bağlı uydular gibi olduk ele
Önce can demekten göremedik.
Mal, makam gütmekten cebe
Dünyada ne ararız, bilemedik.

Kanma; dikilir baş her ekinde
Meğer hasatta hepimiz devrildik.
İşte o zaman minare gölgesinde
Yanık bir sela ile yolcu edildik.

O zamanda sor bir kendine
Ne bıraktık, ne ile bilindik?
Tabut, değdiğin en son madde
O da kaldı, oysa bunlara didindik.

Cem TURAN


3 Aralık 2015 Perşembe

BİLGİSAYARDA DAHA EMEKLEME EVRESİNDE BİLE OLMADIĞIMIZ İŞ: "BİZ VAR SAYISALLAŞTIRMAK ANLAMI"

Küçük bir oyun oynayalım:

Örneğin; tutumlulukla ilgili bildiğiniz bir deyim ya da atasözünü hatırınıza getirmeyi deneyin. "Anımsamanız" ne kadar zaman aldı?

Sağolsun, teknolojinin bugün geldiği ve içine hemen her insanı dahil ettiği seviyede, eskiden sadece ilgili teknik insanların kullandığı veri birimlerine herkes aşina. "GigaByte" dediğimde artık, kendisini teknolojiden uzak addeden insanlar bile ya telefonundan ya USB belleğinden ya da internet aboneliğinin limitlerinin seçiminde bahsedilen bu tür ifadeleri yadırgamıyorlar.

Biraz bilgiçlik yapıp Byte ailesinin diğer fertlerini de size takdim edeyim: Gazetede, kitapta, ekranda okuduğunuz her harfin sayısal dünyada 1 Byte olduğunu düşünelim. Kaba bir ifadeyle Gigabyte, onlardan bir milyar tanesini ifade eden üst birim. Gigabyte'ın küçük kardeşleri malum olduğu üzere, KiloByte ve MegaByte. Büyük kardeşler de var elbet: TeraByte, PetaByte...
Bizim kahramanımız, günümüzün halen en karizmatik birimi olan GigaByte olsun. 640 KiloByte'lık ana belleğe sahip bilgisayarlar döneminden, bir program yazarken Byte olarak tanımlanabilecek bir değişkeni, daha büyük hafıza alanı işgal eden tamsayı (integer) olarak tanımlamanın bile çarpılmaya müstahak bir israf olduğu gelenekten gelen birisi olarak, bu birim benim için fazlasıyla büyük.


Bu kadar tatsız ön bilgiden sonra aşağıdaki sorulara birlikte yanıt arayalım:

1. Yaşınızı bilmiyorum ama dünyaya gözünüzü açtığınız andan bu yana duyu organlarınızla kaç harflik (Byte'lık) bilgi topladınız çevrenizden ve hafızanıza işlediniz? Ya istem dışı olarak vücudunuzda akıp giden, kalbin kasılmasından küçük dilinizin yemek kaçmaması için doğru zamanlamayla nefes borunuzun girişini açıp kapamasına kadar, sinir sisteminizin taşıdığı hayati bilgiler? GigaByte bir milyar harf dediysem, gözünüzde büyütmeyin. İnsanın kalbinin günde ortalama, 100 bin kezden fazla attığını düşünürsek bu süre içinde göz, kulak, burun, cilt ve diğer algılarımızla beynimize yağdırdığımız bilginin büyüklüğünün yanında GigaByte'ın denizde damla gibi bir kapasite kaldığını söylemek, sanırım mübalağa olmaz. 

Bir tek insandaki böyle bir verisel kapasiteyi karşılayabilecek bilgisayar teknolojisi bulunmamakta. İnsan hafızasına dair bilgisayar birimince rakamlar öne atanların bu iddialarını tam anlamıyla test edecek bir mekanizmamız olmadığı gibi, zamanla bu tahminlerin geçersizliğinin anlaşılması üzerine revize edildiğini de görüyorum. 

Metreyle hafıza ölçmek gibi garip bir durum, inan beynini sayısal, nicel birimlerle değerlendirmek. Aklıma zavallı Einstein'in ölümünden sonra beynine yapılanlar geldi. Yazıkki; gramla, metreyle zeka ölçmek uğruna parçalayıverdiler kafatasını. Sonunda en gelişkin insan beyni olduğu ve yüzde 10 kapasite kullanım oranı gibi tevatürler kaldı yadigar.

2. Sahip olunan böylesi; sınırları muamma olacak kadar engin bir veri ambarının, veritabanının içerisinde bir bilgiye ulaşmak, "anımsamak" için harcadığınız zamanı yukarıda sizden dilediğim gibi; tutumlulukla ilgili deyim veya atasözü sorgulaması yaptığınızda ölçtüğünüzü umut ediyorum. 

Masal bu ya; aynı kapasitede bir veri kaynağından, günümüzün en verimli sıralama ve arama algoritmaları desteğinde bile olsa, bir bilgiyi arayıp bulmak sizce ne kadar zaman alır? İşte size çözümsüz bir durum. Açıkçası, ömrümüz vefa etmeyebilir, sonucu görmeye.

Vücudumuzdaki nörotik ağ nasıl yönetilir, nasıl bir algoritmayla bir anlık zaman içinde veri konumlaması yapabilir?

En kötü durum, aranan bilginin hafızamızda olmamasıdır herhalde çünkü bulmak için hafızamızdaki tüm alan taranarak tüketilmiş demektir. "Elma" kelimesini telaffuzum bitmeden dahi beyin onun kaydını bulur, onun üç boyutlu görüntüsünü kafanızda çizip gösterir. Hatta koku ve aroma da ekler üzerine. Peki bir de "anastapalis" meyvesini sorgulayın. Yanıt yine hemen gelecek ve "kayıtlarda bulunamadığı" ilan edilecektir. Bulamaz tabi, ben uydurdum. Bu süreçte tüm hafıza varlığı değerlendirildi ve sonucu size olumsuz olarak iletti. Ya bu boyutta, işlemi yapan bir bilgisayar olsaydı ne olurdu dersiniz?

3. Yeniden bulduğunuz deyim ya da atasözüne dönelim: Büyük olasılıkla içinde "tutumluluk" kelimesi veya aynı kökten türeyen, birebir eş anlamlı olabilecek başka bir kelime yoktur. Örneğin; "ayağını yorganına göre uzatmak" deyimindeki kelimelerin hiçbirinin tutumlulukla, dengeli olmakla ilgisi yok. Topu topu; ayak, yorgan ve uzatmak ama birlikte, değişmeyen sırada kullanıldıklarında oluşan deyimin zihnimizdeki izdüşümü olan resim aradığımız konu içinde değerlendirilebilir. Böyle pek çok deyim ya da atasözünü çıkarabilir beyin, peşi sıra; "ak akçe kara gün içindir" gibi.

Bir kelime aramadan çok daha kompleks olan çağrışım, anlam (semantik) kurgulu bir aramayı beyninizin ne kadar sürede yaptığını değerlendirin ve beyninizle gurur duyun. Çünkü bunu layığıyla yapabilen bir "doğal dil teknolojiisi" henüz geliştirilemedi. Kem kümle bile anlaşamıyoruz henüz. İnanmıyorsanız, bir insan kadar güzel, dilde geçen kültürel dönüşümleri de yapabilen, tercüme eden bir yazılımın henüz olmadığını görün. Google'ın tercüme robotunu kullanın örneğin ve pişman olun kullandığınıza, anladıysanız Arap olun.


Kritik bir hatamız olduğuna inanıyorum: Anlamı sayısal olarak modellemeye kalkıyoruz. Oysa her zaman semantiğin nicelikler dünyasında sayısal bir karşılığı bulunmayabilir. Beynin fonksiyonlarını modellemek yerine işlediği bilgiyi modellemeye çalışıyoruz. Elimizdeki aletler, tümüyle sınıflandırılmış veya sayısal olarak ifade edilebilen türde olduğundan sezilebilir, çağrıştırabilir soyut sistem ürünlerini işleyebilmekten halen çok uzağız.

Güzel şey, bir canlı olmak, standartlara sığmamak, kalıba oturmamak, büyük oranda taklit edilemez olmak ve bu özgün fonksiyonlarımızla halen teknolojiyle alay eder durumdayız. 

Daha iyi bir yol bulana kadar, semantik'ten sayısal modele geçişte verebileceğimiz yegane çıktı: "biz var, sayısallaştırmak anlamı".

Cem TURAN

9 Kasım 2015 Pazartesi

MATEMATİĞİ NEDEN SEVMİYORUZ?

Matematiği sevmeyenler ülkesiyiz. Bilimsel ve teknolojik gelişimimizin önündeki önemli bir engeldir, matematik özürlü olmamız. Hayatım matematiği sevmediğini haykıran öğrencilerin yakarışlarıyla geçti. Oysa matematik kadar büyülü, hayatın her şeyine bulaşmış bir disiplin göremiyorum. 

Matematiği anlamanın yolu tarihi sevmektir aslında. Yanlış duymadınız, tarihi sevmek. Hiçbir alan, matematik kadar haksızlığa uğramamıştır sanırım. Ezberciliğe kurban ettiğimiz, öğrendiğimiz her teoreme sanki gökten zembille inmiş gibi muamele ettiğimiz, öğrenciliğimiz müddetince öğretmenimize "neden böyle, bunu kim, neden düşünmüş, yaşamın hangi sahnesi bu teoremin oluşmasını mümkün kılmış... ? " kabilinden, irdeleyici soruları sormadığımız bir derstir matematik. İrdelemeyince anlamaz, anlamayınca da sevmeyiz. Oysa neredeyse insanlık kadar eskidir matematik. Hiç olmazsa Babiller, Antik Yunan'dan başlayıp kitaplarımıza girmiş konuların nereden geldiği konusuna biraz eğilmek gerek. Gökyüzündeki büyülü dünyanın, astronomik gözlemlerin geometrinin, trigonometrinin gelişimine açtığı yolları bilmek gerekir. Felsefeye de biraz bakmak gerekir. Öklid'in, Pisagor'un biyografilerine bir göz atmak gerekir. Bilimin ilginç tarihi içinde matematik uğruna dönen entrikaların Holywood filmlerini aratmayacak ilginçlikteki heyecan verici hikayelerini öğrenmek bir matematik öğrencisine mutlaka çok şey katacaktır. 


Matematik yaşamın modelleme aletidir, canlıdır ve her yerdedir. Bunu bilmek bile matematiği sevmek için yeter. Sevilen şeyin peşinden gidilir, zorluklarına göğüs gerilir, öğrenilmesinden keyif alınır. İşte o zaman anlaşılmaz şeyler anlaşılır.

Şüphesiz matematik sorgulayan insanı sever ve ona kendisini gösterir. Aksi halde sadece bir şiirden ibarettir, sadece ezberlenir.


Cem TURAN

TOPRAKTAN İNSAN OLMAK

İnsanın hamuru topraktandır ve bu insanın var oluşunun, varlık nedeninin tanımlandığı önemli bir sırdır. İnsanoğluna durmaksızın okumak, öğrenmek, anlamaya çalışmak, kendini ve kendinin de dahil olduğu medeniyeti olumlu yönde geliştirmek, sorgulamak, araştırmak, çevresel koşullarla yaşamı süresince üzerine sinen yanlışlıklardan, kötülüklerden arınmak ve kaçınmak; görev olarak verilmiştir. 

İnsanoğlunun hammaddesi topraktır; bir çömlek ustasının sürekli dönen tezgahında şekil bulan kil kitlesi gibi ömür boyu şekillenmeyi, sosyal yaşamın en büyük armağanı olan eleştirilmeyi kabul etmek, bu eleştirilerle kendini tekraren tartıp referans doğrularıyla test ederek benliğinden, hatalardan arınmış yeni bir ben üretmeyi başarabilmektir; ideal insan modeli. 


Hayatın kişinin yüzleştiği kurgusu, zımpara taşı gibi onu sürekli eğeleyip düzeltirken kendisine, hamuru çerden çöptenmiş, işlenemez hammaddenmiş gibi muamele eden insanlar çoktur; ne eleştiri kabul ederler ne kendilerine bir an için dönüp bakarlar, "ben ne yapıyorum, neden varım?" diye sormak için. O denli katıdırlar, şekil almaya ve ömür boyu sürmesi gereken eğitime o denli kapalı.

Oysa dünyada hayal edebileceğiniz en sert madde bile hiç ummadığınız biçimlerde şekillenebilir yaratılmıştır. Yerinden kımıldamaz, kırmaya insanın gücü yetmez görülen devasa dağlar, kayalar bile, oyuklarına güz yağmuruyla sızan su damlasının kışın dondurucu etkisiyle genleşmesine dayanamaz, ortadan yarılıverirler. Sadece bu örnekten bile, düşünen insanın kendisine çıkarabileceği önemli dersler var ki insan dağların heybetli kayalarından daha sert olamaz, olmamalı: Esnek, eğitimle şekillenen, eleştirilerle kendini sivrilten, sınırlarını her geçen gün daha iyi bilen olmaktır, insanın hal-i münasibi. 

Ne hazindir; doğruyu bilen ama yanlışta ısrar eden kişilik olmak. Ne ikiyüzlülüktür; söz ile doğruluğunu kabul ettiği şeyleri davranışlarına yansıtmamak. Sözün aslı; insanın ölümü, kendisini şekillendirmeyi bıraktığı andır çünkü yaşam, kişinin sürekli olarak kendisini yontulamasıdır. Bu ise herkesin cesaret ettiği veya işine gelen bir durum değil. Böyle insanlar kolay ayırt edilebilir; içlerine girdiğinizde kendinizi zombiler; dolaşan ölmüşler içinde hissedersiniz.

Ne mutlu; kendisini her an mikroskobun lamına koyup inceleyebilenlere, başkalarını rahatsız eden huylarını ve yanlış olan ne varsa, arınmak için çaba gösterenlere. 

İşte bu ideal hal; ömür boyu devam eden bir döngü içinde sürdürülmesi gereken ana program satırlarından birisidir, insan için.

Cem TURAN

6 Kasım 2015 Cuma

TARİH, DEMOKRASİ VE GELECEĞİ YAZANLAR

Demokrasi...

Bundan 2500 yıldan fazla oldu, bu topraklarda; Ege kıyılarında uygulanmaya başlayalı, Antik Yunan'da. Böyle bir kültürün, tarihin üzerinde bunca yıl oturup da demokrasiyi halen emanet duran bir elbise gibi üzerimize iliştirmek ayıp olur.

Bunca zaman, hiçbir şey yapmadan böylesi mirasın üzerinde oturana dahi kokusu sinmeliydi demokrasinin. İşine gelmese de çıkarına ters düşse de demokrasi deyince akan sular durmalıydı; hiçbir kişi, zümre bir diğerine göre üstün saymamalıydı kendisini, diğerlerine göre. Bal tutan parmağını yalamamalıydı.

İnsanlar işlerinde ehilleşmek, uzmanlaşmak, işlerinin en iyisini yapmaya odaklanmak yerine ilişki ağlarından, birileriyle çekildikleri resimlerden, uzatılan kartvizitlerden medet ummamalıydılar.


Ama oldu, ben bildim bileli hep oldu. Güncel sosyal hastalıklarımız, ne kadar uzun bir geçmişe sahip olursa olsun; tarihi varlıkların üzerini örtüyor, istifade edilmez kılıyor.

Tarihi de pek sevdiğimiz, dikkate aldığımız ve en önemlisi; yorumladığımız söylenemez. Ya böbürlenmek için bizi güçlü gösteren tarafını cımbızla alıp kullanırız ya da sınavlar geçmek için ezberleyip unuturuz. Gereksizdir, çöpe atılmalıdır, satılmalıdır geçmişten kalan.

Oysa geçmişte aramalı geleceğin anahtarlarını. Tarih evrenseldir. Geçmiş insanlığın ortaklaşa ürettiği bir mürekkep. Zamane bizler, elimizde divit. Geçmişin mirası mürekkeple ancak yazılır gelecek. İnsan bir gecede biten mantar değil, köklü bir medeniyet. Okumak gerek, anlamak gerek, yormak gerek ve geleceği yazmak gerek.

Cem TURAN